Arapçada Zaman ve Mekan İsmi (İsm-i Zamân ve İsm-i Mekân)
Arapçada Zaman ve Mekan İsimleri (إسم الزمان والمكان), bir fiilin gerçekleştiği zamanı veya yeri ifade eden isimlerdir. Bunlar, genellikle fiilin mastarından türetilir ve Türkçede “yer” ve “zaman” anlamını taşır.
1. Zaman ve Mekan İsminin Türetildiği Kalıplar
Üç Harfli (Sülasi) Fiillerden Türetme
- Zaman ve mekan isimleri, mef’al (مَفْعَل) veya mef’il (مَفْعِل) kalıbında yapılır.
Kullanılacak kalıp, fiilin muzari harfi ve fiilin son harfinin harekesine bağlıdır.
Örnekler:
- Fiilin Kökeni: كَتَبَ (yazdı)
- İsm-i mekan: مَكْتَب (yazı yeri → ofis)
- İsm-i zaman: مَكْتَب (yazma zamanı)
- Fiilin Kökeni: جَلَسَ (oturdu)
- İsm-i mekan: مَجْلِس (oturma yeri → toplantı yeri)
- İsm-i zaman: مَجْلِس (oturma zamanı)
- Fiilin Kökeni: طَبَخَ (pişirdi)
- İsm-i mekan: مَطْبَخ (pişirme yeri → mutfak)
- İsm-i zaman: مَطْبَخ (pişirme zamanı)
Mezîd (Ekli) Fiillerden Türetme
Mezîd fiillerde zaman ve mekan isimleri, genelde muzari fiil kalıbına “مـ” eklenerek yapılır.
Örnekler:
- Fiilin Kökeni: تَعَلَّمَ (öğrendi)
- İsm-i mekan: مُتَعَلَّم (öğrenme yeri → okul, sınıf)
- İsm-i zaman: مُتَعَلَّم (öğrenme zamanı)
- Fiilin Kökeni: أَكْرَمَ (ikram etti)
- İsm-i mekan: مُكْرَم (ikram yeri)
- İsm-i zaman: مُكْرَم (ikram zamanı)
2. Zaman ve Mekan İsminin Kullanımı
- Zaman ve mekan isimleri, genellikle bir eylemin nerede veya ne zaman gerçekleştiğini ifade eder.
- Cümlede yer belirten veya zaman belirten ifadeler olarak kullanılır.
Örnekler:
- Yer Bildirme (İsm-i Mekân):
- الطَّالِبُ يَكْتُبُ فِي المَكْتَبِ.
(Öğrenci ofiste yazıyor.) - الجُنْدِيُّ يَجْلِسُ فِي المَجْلِسِ.
(Asker toplantı yerinde oturuyor.)
- الطَّالِبُ يَكْتُبُ فِي المَكْتَبِ.
- Zaman Bildirme (İsm-i Zamân):
- الطَّبَّاخُ يَعْمَلُ فِي المَطْبَخِ صَبَاحًا.
(Aşçı sabah mutfakta çalışıyor.) - التَّلَامِيذُ يَدْرُسُونَ فِي المُتَعَلَّمِ صَبَاحًا.
(Öğrenciler sabah okulda ders çalışıyor.)
- الطَّبَّاخُ يَعْمَلُ فِي المَطْبَخِ صَبَاحًا.
3. Örnekler ve Açıklamalar
| Fiil | İsm-i Zamân | İsm-i Mekân | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| كَتَبَ | مَكْتَبٌ | مَكْتَبٌ | Yazma zamanı, yazı yeri |
| جَلَسَ | مَجْلِسٌ | مَجْلِسٌ | Oturma zamanı, oturma yeri |
| طَبَخَ | مَطْبَخٌ | مَطْبَخٌ | Pişirme zamanı, mutfak |
| صَلَّى | مُصَلًّى | مُصَلًّى | Namaz vakti, mescit |
| نَزَلَ | مَنْزِلٌ | مَنْزِلٌ | İnme zamanı, ev/konaklama yeri |